1 Wat is kwaliteit?
Definitie
(algemeen, inhoudloos): ‘Oordeel dat tot stand komt wanneer men een bepaald
fenomeen aan de hand van bepaalde criteria die samenhoren
vanuit een bepaalde gezichtshoek waardeert.’ (A. De Wolf & J. Saveyn (1997-1998) Kwaliteitszorg in het katholiek
onderwijs. In: Tijdschrift voor
Onderwijsrecht en Onderwijsbeleid, 3-4)
Dynamisch begrip,
afhankelijk van wat van de school wordt verwacht op een zeker ogenblik.
Benaderingen:
-didactische
en pedagogische
-sociale,
sociologische (democratisering, gelijke kansen)
-management
-economische
Kwaliteit is absoluut Kwaliteit is relatief
(dynamisch)
Eén kenmerk dominant Vele
aspecten spelen mee
(integraal)
Bepaald door de producent ..door noden van de klant
(vraaggestuurd)
Centraal staat product Dienstverlening is vitaal
Inspectie van eindproduct Kwaliteit door optimalisatieproces
Vaste normen Veranderende
en stijgende
kwaliteitseisen
Kwaliteitsdienst
beslist Iedereen
draagt bij tot kwaliteit
(zaak
van iedereen)
2 Wat is kwaliteitszorg?
Interne
(zelfevaluatie) en externe kwaliteitszorg
Voorbeeld: secundair onderwijs (http://www.onderwijsinspectie.be/SO/serv02.htm)
School Overheid Andere
instanties
Kwaliteit
bepalen schoolspecifieke eindtermen onderzoek
prioriteiten leerplannen publicaties
Kwaliteit
bewaken schoolwerkplan nascholing
begeleiding
Kwaliteit
vaststellen zelfevaluatie doorlichting kritische vriend
Kwaliteit verbeteren Intern: op basis van zelfevaluatie, al dan niet met ondersteu-ning
en rekening houdend met de verbeterpunten aangegeven door de inspectie
Kwaliteit borgen keuzes school opvolging
met
inzake systematiek aandacht
voor
integrale benadering samenhang
cyclisch karakter int.
en ext. evaluatie
Kwaliteitszorg
moet zijn:
-systematisch d.w.z. met duidelijke procedures,
instrumenten en criteria evenals regelmatig doorgevoerd
-integraal d.w.z. over alle kwaliteitsaspecten en met
betrokkenheid van alle geledingen binnen de school
-cyclisch:
PDCA cyclus (Plan –Voer uit – Verifieer –Stel bij)
Opgelegd
Eerder statisch
Zo objectief
mogelijk
Maatschappelijke
opdracht school
Verantwoordingsperspectief
Aanbevelingen
Eigen keuze school
Dynamisch proces
(continu)
Beleving door de
teamleden van belang
Opvoedingsproject
van de school
Ontwikkelingsperspectief
Diagnose
sterkte/zwakte: 1° huidig functioneren, 2° sterkte/zwakte analyse; 3° reflectie
hierop, 4° verbeterpunten PROCESASPECTEN
Voorwaarden voor
zelfevaluatie:
-2/3 van
leerkrachten staan erachter
-er is openheid
-men voelt zich niet geviseerd
-algemeen model wordt aangepast aan concrete school
-aangepaste schoolcultuur
3 Waarom kwaliteitszorg?
Responsabilisering van scholen t.o.v. besteding gemeenschapsgeld
Pedagogische
verantwoording
Meer autonomie aan
de scholen, zichzelf evalueren...
4 Wat kan worden geëvalueerd?
Klaspraktijk
Leeringgegevens: resultaten, slaagcijfers, eindtermen
Pedagogisch
project
Leerlingbegeleiding
Dienstverlening:
promotie, ondersteunende diensten..
Personeelsbeleid
Financieel beleid
Management
Innovatie
1 onderwijsbeleid
(Minister, Europees...)
2
onderwijsadministratie, koepelorganisaties, professionele groeperingen
3
onderwijsinstellingen
4
onderwijsprogramma
5 docenten en
andere personeelsleden
6 vak, les, stage
7 student en zijn
leerproces
Vragenlijst
Vergadering
Gesprek
Documenten
Observatie
Rapporten
Schoolwerkplannen
1. Dienst voor
Onderwijsontwikkeling (DVO: http://www.ond.vlaanderen.be/dvo/)
Wetenschappelijk
gefundeerd advies aan Vlaamse regering en Minister van onderwijs, bijvoorbeeld:
Inspectie heeft analysefunctie: vervult school haar maatschappelijke opdracht en worden
gemeenschapsgelden goed besteed?
Nieuwe inspectiemethodiek:
Schooldoorlichting
moet plaats vinden in vertrouwelijke sfeer
Inspectie kreeg andere rol:
kwaliteit onderwijs ondersteunen en minder bezig zijn met sanctioneren; meer
instrumenten leveren (nascholing, pedagogische begeleiding, DVO) zodat scholen
meer zelf initiatieven nemen om kwaliteit te bevorderen
Onderwijsinspectie controleert: leerplannen/
eindtermen/ schooltijd/ taalwetgeving/ schooluitrusting /en geeft advies over
financiering en beleid
Fasen schooldoorlichting:
1
Verzameling van gegevens door inspecteur -> verslag
2 Bezoek
van inspecteur aan school om verslag aan realiteit te toetsen
3 Kwaliteitscontrole van een week door inspectieteam: klasbezoek, gesprekken, consultatie van documenten
4
Bespreking door inspectieteam van alle belangrijke gegevens en eindrapport
5
Bespreking eindrapport met de betrokken school + eindoordeel
Conclusie:
gunstig of ongunstig of beperkt gunstig (voorwaarden waaraan binnen de 60 dagen
moet worden voldaan)
CIPO (Context-Input-Proces-Output)-model is analysekader om
verbanden te leggen en te beschrijven gehanteerd door inspectie in basis- en secundair onderwijs (opgesteld door DVO)
Context: de belangrijkste demografische,
sociale en materiële gegevens van een school, maar ook de pedagogische
omkadering en didactische uitrusting.
Input: instroom van leerlingen,
professionaliteit van de leerkrachten, de leiding van de school
Proces: wat gebeurt er in de school en de
klas?
Output: resultaten bij de kinderen?
Kenmerken van functioneren school nagegaan
door inspectie (proces):
Werken
vanuit een gezamenlijke doelgerichtheid
Beschikken
over een intern leiderschap om een eigen beleid uit te stippelen
Met elkaar
communiceren en overleggen
Mogelijkheden
creëren voor professionele ontwikkeling
Inspectie heeft geen bevoegdheid voor
filosofische en godsdienstige vakken.
B) Inspectie doet ook thematische evaluaties (bv. leerplicht, zorgverbreding)
Evaluaties gebeuren in kader doorlichtingen.
Welke bevindingen door inspectie in
‘Onderwijsspiegel’? (http://www.onderwijsinspectie.be/Onderwijsspiegel/Onderwijsspiegel2003-2004.PDF;
zie ook in Klasse)
Bijvoorbeeld:
-
Dynamische scholen met vernieuwende kracht
hebben schoolwerkplan.
-
Meer en meer aandacht voor leerlingbegeleiding
maar onvoldoende voor remediëren van tekorten.
-
Te veel kennis en te weinig vaardigheden en
attitudes geëvalueerd.
-
Te veel nascholing gevolgd door dezelfde
leerkrachten. Scholen wachten te veel op aanbod van nascholing, te weinig vraaggestuurd.
-
Professionaliteit en mankracht ontbreken bij
psychosociale begeleiding van leerlingen.
-
Het keuzeproces voor hogere studies verloopt
steeds beter door samenwerking (VDAB, kennismaking
beroep, beurzen..).
Hoe staan scholen
t.o.v. inspectie, externe doorlichting?
Veel administratief werk
Met neus op feiten gedrukt
Waarheidsgetrouw beeld van de school
Nieuw: adviserend i.p.v. aanvallend
Geen rekening met referentiekader school
Soms nogal administratief accent
Contact en gesprekken na observatie gewaardeerd
Soms effect niet duidelijk of slechts van korte duur
Verslagen van de
doorlichtingen zijn openbare documenten die vrij toegankelijk zijn.
3 Pedagogische
begeleidingsdiensten (netgebonden)
Externe ondersteuning bijv. bij opstellen schoolwerkplan
Ontwikkelen initiatieven ter bevordering
onderwijskwaliteit
Stimuleren van initiatieven ter versterking
van de beroepsbekwaamheid van de personeelsleden van de betrokken instellingen
Jaarlijks begeleidingsplan
Jaarverslag
‘In vele instellingen is men inmiddels overtuigd geraakt van de noodzaak aan
zelfevaluatie en interne kwaliteitszorg. Het ontbreekt evenwel
nog aan deskundigheid, aan goede hulpmiddelen en aan begeleiding
daarvoor.’(Verhoeven, p. 79)
Prof. P. Van Petegem (Universiteit Antwerpen) begeleidt basisscholen en
secundaire scholen sinds 1999 in het Izes-project
(Instrument voor Zelfevaluatie van Scholen).
7 Kwaliteitszorg via zelfevaluatie verst
gevorderd in hoger onderwijs (inspiratie bedrijfswereld).
Decreten van 12
juni 1991 en 13 juli 1994 regelen evaluatie onderwijs aan hogescholen en
universiteiten.
Verschilt van
systeem KZ controle in kleuter, lager en secundair onderwijs.
1. Interne
kwaliteitsbewaking
Hogescholen moeten
permanent de kwaliteit van onderwijs en onderzoek evalueren. Jaarlijks rapport
van de hogeschool. Naast studenten ook afgestudeerden en mensen uit het
beroepsveld bij de evaluatie betrokken.
EFQM: (European Foundation for Quality Management) - model:
zeer gekend kwaliteitsmodel aan de basis van PROZA
PROZA: (Projectgroep Ontwikkeling Zelfanalyse):
instrument voor (en door hogescholen zelf ontwikkeld) om zichzelf te evalueren
en hun onderwijskwaliteit te verbeteren
Evaluatie gebeurt
vanuit de vragenlijsten via individuele evaluatie, groepsbesprekingen,
actieplannen..
2. Externe
kwaliteitszorg (decreet van 18 mei 1999)
Visitatiecommissie
visiteert hogeschool.
Resultaten
visitatie in publiek rapport.
Hogeschool moet
acties ondernemen om situatie te verbeteren.
Indien kwaliteit
echt onvoldoende wordt geacht kan Vlaamse regering
besluiten tot niet financierbaarheid van de studenten of niet mogen verlenen
van een graad door de hogeschool.
Reacties
van professoren in het hoger onderwijs op evaluatie van kwaliteit (Studiedag van 4 februari 2003 aan
K.U.Leuven, Tussen frustratie en fascinatie: dynamiek in het hoger onderwijs):
-omwille
van externe erkenning
-taak
van beleid
-extra
werk, opgelegd iets
-inmenging door beleid
-papierwerk, bureaucratie
-om
bij de groep te horen
Enkele
tips voor KZ i.v.m. hoger onderwijs:
-KZ
meer richten op verbetering en minder op afleggen van verantwoording.
-Evaluatiesysteem aanpassen aan context en omstandigheden. -rekening houden met verwachtingen
en waarden van de mensen op de werkvloer.
-Innovaties en ‘good practices’
nastreven, evalueren en verspreiden.
-Link
en communicatie tussen centraal en lokaal beleid.
-Voorbeeld nemen aan wat ‘elders’ werkt.
-Wederzijdse verantwoording en psychologisch contract: gedeelde
verantwoordelijkheid.
-Zorgen
dat KZ initiatieven bijdragen tot verbetering.
ISO (International Standardization
Organization) certificaat
Heeft tot doel
internationaal geldende standaarden vast te leggen. Een organisatie die deze
standaarden behaalt krijgt dit ISO certificaat. Deze standaarden worden vooral
ontwikkeld door het bedrijfsleven. Ze worden ook steeds meer gepromoot door de social-profit sector.
Gevaren: enkel
papiertje telt; structurele zit erin, culturele niet;
bureaucratie in functie van certificaat kan belemmerend werken;
kwaliteit in de toekomst, eens ‘papiertje’ binnen?
8 Nadenken over:
-
Kwaliteit van informatie wordt afgemeten aan volgende factoren:…
-
Kwaliteit van het schoolleiderschap (directeur) wordt afgemeten aan
volgende factoren:…
- Er is een verband
tussen kwaliteit en (Leg uit):
onderwijsplanning – cultuur van de school - functieomschrijving
personeel – klantgerichtheid – onderwijsvernieuwing - personeelstevredenheid - bureaucratie
-
Kwaliteitszorg wordt in de praktijk verhinderd door volgende factoren:….
9 Opdracht
Ga naar: http://www.onderwijsinspectie.be/SO/serv02.htm
1) Daar kom je bij het CIPO model (1 bladzijde). Print
dit uit.
2) Ga naar PROCES (links in menu klikken). Je kan het Word-document downloaden
en uitprinten (29 blz.):
(1) Algemeen beleid: visie op
pedagogisch project, onderwijskwaliteit, het onderwijsaanbod..
(2) Onderwijskundig beleid:
schoolcurriculum, leerlingbegeleiding, leerlingevaluatie..
(3) Personeelsbeleid: personeelsbeheer
en competentiemanagement..
(4) Logistiek beleid: financieel
beleid, materieel beleid, veiligheid en welzijn..
(5) Kernproces: interactie
leerkracht en leerlingen..
10 Enkele referenties
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
(2004) Onderwijsspiegel. Verslag over de
toestand van het onderwijs schooljaar 2002-2003. Brussel: Ministerie van de
Vlaamse gemeenschap, onderwijsinspectie.
Van Petegem,
P. & Brandt, W. (2000) IZES: Het instrument voor de zelfevaluatie van
scholen. Leuven: Acco.
Met IZES - I(nstrument) ZEl(fevaluatie) S(cholen) - bestaande
uit een handleiding en een diskette, wordt het voor directie en leerkracht
mogelijk om op een eenvoudige maar zeer effectieve wijze de zelfevaluatie uit
te voeren.
Van Petegem
(1998) Vormgeven aan schoolbeleid.
Leuven: Acco.
De auteur biedt een wetenschappelijk
onderbouwd en op onderzoek gesteund kader, waarbinnen uitspraken over de
kwaliteit van onderwijs kunnen gebeuren. Hij gaat na of de resultaten van bet effectieve-scholenonderzoek kunnen dienen als
reflectiebasis voor de zeif evaluatie van scholen en
of ze elementen aanreiken, die leiden tot een effectief beleidsplan.
De
onderzoeksgroep EduBROn werd in 2000 opgericht door
Prof. dr. Peter Van Petegem
en opereert vanuit het Departement Didactiek en Kritiek van de Universiteit
Antwerpen. EduBROn steunt op drie pijlers:
Begeleiding, Research en Onderwijs.
http://www.onderwijsinspectie.be/SO/indexso.htm
Op deze site van de inspectie SO kan je een ‘Draaiboek van een schooldoorlichting’ vinden.
Tekst samengesteld door Annemie Borremans